tasosbarmpas

Archive for the ‘Οπτικός Κώδικας’ Category

Του Τάσου Α. Μπάρμπα*

Στη σύγχρονη κοινωνία, η ανάπτυξη της τηλεόρασης, και ειδικότερα στη χώρα μας, τα τελευταία χρόνια, μέσω της δημιουργίας ιδιωτικών τηλεοπτικών σταθμών και της διαθεσιμότητας δορυφορικών συνδρομητικών καναλιών, η μεγάλη αύξηση των εντύπων κάθε μορφής, η εμφάνιση και η ευρεία διάδοση του Ίντερνετ, των ηλεκτρονικών υπολογιστών, των πολυμέσων αλλά και των κινητών τηλεφώνων, έχουν συμβάλει ώστε να έχουμε μια τεράστια παραγωγή και χρήση εικόνων, καθιστώντας τον οπτικό κώδικα κυρίαρχο στη σύγχρονη επικοινωνία. Ποτέ άλλοτε, σε κανένα τύπο κοινωνίας, δεν υπήρξε τέτοια συμπύκνωση οπτικών κειμένων. Καθημερινά, ο καθένας από εμάς, έρχεται σε επαφή με εκατοντάδες εικόνες, μέσα από τις διαφημιστικές ταμπέλες, τις εφημερίδες, τα περιοδικά, την τηλεόραση, το διαδίκτυο κ.ά.. Η σύγχρονη επικοινωνία είναι πλέον πολυτροπική και ο οπτικός κώδικας συνυπάρχει σήμερα σε μεγάλο βαθμό με το γλωσσικό.

Σε ποιο βαθμό όμως, ως θεατές και χρήστες αυτών των εικόνων, έχουμε τη δυνατότητα να τις διαβάζουμε και να τις αποκωδικοποιούμε; Πόσο είμαστε ικανοί να αντιλαμβανόμαστε την τεχνητή κατασκευή τους, τους τρόπους με τους οποίους επιδιώκουν κάθε φορά την επίτευξή των στόχων τους;

Σήμερα, στην Ελλάδα, δεν είναι υπερβολή να πούμε ότι η πλειοψηφία των πολιτών παραμένουν οπτικά αναλφάβητοι, μια πραγματικότητα που τους καθιστά κυριολεκτικά μόνους και αβοήθητους, έναν εύκολο στόχο για κάθε οικονομικό και εμπορικό οργανισμό που επιδιώκει το κέρδος. Μόνους και αβοήθητους απέναντι σε κάθε τύπου εικόνες, κάθε Μέσου, που επιδιώκουν συστηματικά να χαρακτηρίζουν τη ζωή τους ως ανεπαρκή, έτσι ώστε να τους πουλήσουν ένα καλύτερο μέλλον «που τους αξίζει», δημιουργώντας τους ανάγκες και επιθυμίες που δεν τους είναι ούτε χρήσιμες ούτε σημαντικές, αναδιαμορφώνοντας συνεχώς και με γενικούς όρους τα κριτήρια που καθιστούν μια ζωή ονειρεμένη και επιθυμητή, μεγενθύνοντας τους φόβους και τις ανασφάλειές τους, δημιουργώντας τους τελικά μια αίσθηση του ανικανοποίητου για τη ζωή που ζούνε, τους στόχους που θέτουνε, τα όνειρα που διαμορφώνουνε.

Το είδος της οπτικής επικοινωνίας που παράγεται σήμερα από όλα τα Μέσα και η ποιότητά της, οι επιλογές δηλαδή των εικόνων, η ποσότητα και ο τρόπος που χρησιμοποιούνται κάθε φορά δεν είναι τυχαίος. Κάθε Μέσο, προσεκτικά, επιλέγει, οργανώνει και χρησιμοποιεί τις κατάλληλες εικόνες με βάση τα χαρακτηριστικά του κοινού στο οποίο επιθυμεί να απευθυνθεί, αξιολογώντας συνεχώς τα επικοινωνιακά χαρακτηριστικά του τελευταίου. Για παράδειγμα, εύκολα μπορεί να παρατηρήσει κανείς για τις εικόνες των τηλεοπτικών ειδήσεων, που απευθύνονται σε ένα  ευρύ κοινό μεσαίου και χαμήλου μορφωτικού επιπέδου,  ότι το είδος του μοντάζ που χρησιμοποιείται, η αφήγηση και το δραματοποιημένο συχνά ύφος της, η μουσική που συνοδεύει,  η «ψύχραιμη» σοβαρότητα του παρουσιαστή, όλες αυτές οι τεχνικές έχουν ως στόχο τελικά να «διεγείρουν» το φόβο και την ανασφάλεια των θεατών, οι οποίοι, στο βαθμό που δε διαθέτουν τη γνώση να αποκωδικοποιήσουν όλη αυτή την οπτική κατασκευή, προσκολλημένοι στην οθόνη, πανικοβλημένοι και γεμάτη αγωνία, είναι σίγουρο ότι θα περιμένουν το επόμενο δελτίο για περαιτέρω οδηγίες, προκειμένου να αποφύγουν προβλήματα που τις περισσότερες φορές παρουσιάζονται υπερμεγενθυμένα.

Σήμερα, το ποσοστό των πολιτών που λειτουργούν κριτικά στη θέαση των οπτικών κειμένων που παράγονται από το σύνολο των Μέσων Μαζικής Επικοινωνίας είναι μάλλον μικρό και η πραγματικότητα αυτή δεν είναι ανεξάρτητη από την παντελή έλλειψη συστηματικής οπτικής παιδείας στη χώρα μας. Η ανάγκη συνεπώς για οπτικό εγγραμματισμό μέσα από τη βασική εκπαίδευση είναι σήμερα περισσότερο από ποτέ επιτακτική, αφού μια τέτοια γνώση θα έδινε τη δυνατότητα στους μαθητές και αργότερα πολίτες να επικοινωνούν πιο αποτελεσματικά στο έντονα πολυτροπικό περιβάλλον της εποχής μας, ενώ παράλληλα θα τους επέτρεπε να λειτουργούν κριτικά στη θέαση και τη χρήση των εικόνων της σύγχρονης επικοινωνίας, συμβάλλοντας ίσως με τον τρόπο αυτό διορθωτικά στην ποιότητα και τον τρόπο παρουσίασης τους από τα Μέσα στο σύνολό τους.

Πιο συγκεκριμένα, είναι ανάγκη, από πολύ νωρίς, οι  μαθητές, οι οποίοι αποτελούν τους κατεξοχήν θεατές εικόνων και τους πιο συχνούς χρήστες των μέσων επικοινωνίας, στο πλαίσιο ενός προγράμματος οπτικού εγγραμματισμού που θα ξεκινά από το δημοτικό και θα συνεχίζει ως το Λύκειο, να καταστούν σταδιακά ικανοί να ερμηνεύουν σωστά τα διάφορα οπτικά κείμενα με τα οποία έρχονται καθημερινά σε επαφή, μέσα από την κατανόηση του επικοινωνιακού πλαισίου στο οποίο παράγονται και χρησιμοποιούνται κάθε φορά, τον τρόπο με τον οποίο συντάσσονται και το κοινό στο οποίο απευθύνονται.

Κάθε εικόνα  που χρησιμοποιείται για την επίτευξη ενός επικοινωνιακού σκοπού είναι κωδικοποιημένη και η ερμηνεία που της δινούμε ως θεατές εξαρτάται από μια σειρά αντιλήψεων και πεποιθήσεων που έχουμε για τα πράγματα και στο πλαίσιο των συγκεκριμένων κοινωνικών συμβάσεων που ζούμε. Όσο αληθινή κι αν φαίνεται, εκφράζει το αποτέλεσμα μιας τεχνητής κατασκευής. Αποτελεί μια αναπαράσταση και όχι μια αναπαραγωγή της πραγματικότητας, μέσα από την προσωπική οπτική του κάθε δημιουργού, στην οποία αργότερα, η προσθήκη άλλων στοιχείων καθώς και ο τρόπος με τον οποίο συμβαίνει αυτή, όπως είναι η λεζάντα, το είδος και το ύφος του κειμένου που χρησιμοποιείται σε αυτή, το μέγεθος και το είδος της γραμματοσειράς, η τεχνική επεξεργασία της (στο χρώμα, στο φωτισμό της, στην εστίαση σε συγκεκριμένο τμήμα της κτλ), ή αν πρόκειται για τηλεοπτικές εικόνες, το μοντάζ, η χρήση και το ύφος της αφήγησης, η χρήση μουσικής κτλ.. συμβάλουν στο να έχουμε τελικά μια εικόνα ή ένα σύνολο εικόνων που διαμορφώθηκε με πολύ συγκεκριμένους τρόπους για να εξυπηρετήσει αντίστοιχα πολύ συγκεκριμένους σκοπούς.

Η εκπαίδευση ωστόσο σήμερα αντιμετωπίζει την εικόνα σαν κάτι ανούσιο και διακοσμητικό, χωρίς κώδικα και χωρίς μήνυμα. Παραμένει αδιάφορη στους κώδικες επικοινωνίας που χρησιμοποιούνται εξώ από το σχολείο, επιμένοντας να χρησιμοποιεί για όλα τα ζητήματα που διαπραγματεύεται μια καθαρά λεκτική επικοινωνία, μια γλώσσα «χωρίς όραση», «τυφλή» και αν-αισθητική. Επιμένει να εστιάζει, να μελετά και να αξιοποιεί μόνο το γλωσσικό σημειωτικό σύστημα, παραμελώντας έτσι τη σπουδαιότητα και την ανάγκη για τη διδασκαλία και χρήση και των άλλων τρόπων επικοινωνίας και των άλλων σημειωτικών συστημάτων. Κατά συνέπεια, αν και η ποσότητα των οπτικών κειμένων που χρησιμοποιούνται στη σχολική πρακτική έχει αυξηθεί σημαντικά σε σχέση με τα παλαιότερα χρόνια, ωστόσο η λειτουργία της εικόνας είτε αυτή αφορά τα σχολικά εγχειρίδια είτε τις προφορικές διδασκαλίες των ίδιων των εκπαιδευτικών, παραμένει παραδειγματιστική και πολύ συχνά περιορίζεται στο ρόλο της εικονογράφησης και της υποστήριξης του περιεχομένου του κειμένου ή της παράδοσης του εκπαιδευτικού στην τάξη.

Για παράδειγμα, σε ένα πιθανό μάθημα για τη φτώχεια, την πείνα και την εξαθλίωση σε μια αναπτυσσόμενη χώρα, η χρήση σε ένα σχολικό εγχειρίδιο μιας εικόνας που απεικονίζει ένα υποσιτισμένο παιδί δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι επιτυγχάνει μια ολοκληρωμένη παρουσίαση του συγκεκριμένου προβλήματος μέσω ενός άλλου σημειωτικού κώδικα όπως είναι ο οπτικός, στο βαθμό που μια εικόνα από μόνη της, ως ένα κλειστό και απομονωμένο παράδειγμα, δεν είναι αρκετη για να εξηγήσει ένα πολύπλοκο φαινόμενο όπως αυτό, τα αίτια του οποίου μπορούν να εντοπιστούν σε μια σειρά διαφορετικών παραγόντων, οι οποίοι συνδέονται μεταξύ τους με ποικίλους και συχνά αντιφατικούς τρόπους. Επιπλέον, ακόμα και στην περίπτωση, την οποία συχνά συναντούμε στο σχολείο, όπου ο εκπαιδευτικός στο πλαίσιο της παρουσίασης ενός θέματος χρησιμοποιεί και παρουσιάζει στους μαθητές του περισσότερες από μία εικόνες, στο βαθμό που αυτές που δε συνδέονται μεταξύ τους με κάποιο λογικό τρόπο έτσι ώστε να δίνουν μια πιθανή εξήγηση του υπό διερεύνση προβλήματος, δε μπορούν να συμβάλλουν στην αποκάλυψη των πιθανών αιτιακών σχέσεων που οδηγούν στην ερμηνεία του.

Αυτό που χρειάζεται να γίνει είναι τα διάφορα προβλήματα που παρουσιάζονται στην τάξη να επιδιώκεται να προσεγγίζονται, να διερευνώνται και τελικά να ερμηνεύονται όχι μόνο μέσω της αξιοποίησης του γλωσσικού κώδικα,  αλλά και με τη δημιουργία από τους εκπαιδευτικούς και κυρίως από τους ίδιους τους μαθητές κατάλληλων οπτικών αφηγημάτων, με τη χρήση εικόνων που θα συνδέονται μεταξύ τους τόσο θεματολογικά όσο και αφηγηματικά, σε μια προσπάθεια να αποτυπωθούν οι πιθανές διαδρομές που οδηγούν στην «εξιχνίαση» του προβλήματος που τίθεται κάθε φορά. Πολύ περισσότερο, στο πλαίσιο μια τέτοιας πρακτικής, οι μαθητές είναι απαραίτητο να διδαχθούν και να χρησιμοποιούν διάφορες αφηγηματικές τεχνικές (όπως είναι το κολάζ, το flashback, to cropping), να επιλέγουν κάθε φορά τη μορφή και το υλικό της κάθε εικόνας, να κάνουν χρήση υπότιτλων, καθώς και διαφορετικών τεχνικών κατασκευής, χρωματισμών, οπτικών γωνιών κτλ.. Επιπλέον, είναι απαραίτητο για κάθε σχολείο να διαθέτει μια φωτοθήκη με εικόνες κάθε μορφής, η οποία θα είναι δυναμική και θα ανανεώνεται συνεχώς, και θα περιλαμβάνει όχι μόνο εικόνες που αναφέρονται σε ζητήματα που άπτονται του σχολικού ενδιαφέροντος, αλλα και εικόνες που αφορούν την προσωπική οπτική πραγματικότητα των ίδιων των μαθητών.

Μια τέτοια εκπαιδευτική διαδικασία, όπου θα παραμεριζόταν ο εικονογραφικός ρόλος της εικόνας και θα αντιμετωπιζόταν ως ένας άλλος κώδικας τον οποίο μπορούμε να χρησιμοποιούμε σε κάθε επικοινωνιακή περίσταση, θα έδινε τη δυνατότητα στους μαθητές να αποκτήσουν σταδιακά την απαραίτητη γνώση που θα τους επέτρεπε να εκφράζονται για τα διάφορα ζητήματα που προκύπτουν στο σχολείο αλλά και στην καθημερινή τους ζωή μέσα από τις δικές τους προσωπικές εικόνες, ενώ παράλληλα θα είχαν την ικανότητα να ερμηνεύουν σωστά και να αντιστέκονται σε κάθε οπτική κατασκευή που λειτουργεί εις βάρος της επικοινωνίας τους και στοχεύει στην εκμετάλευσή τους.

Με αυτόν τον τρόπο θα διαπιστώναμε ίσως ότι ακόμα και αυτή η «εικονική πραγματικότητα» που ζούμε σήμερα έχει το «κουμπί της». Αρκεί να διδαχθούμε τη χρήση του και θα μπορούμε να τη διαλύουμε και να την ξανασυνθέτουμε με τους δικούς μας όρους, χρησιμοποιώντας εκείνο το συνωμοτικό χαμόγελο της απόλαυσης που έχουν τα παιδιά όταν διαλύουν και ξανασυνθέτουν τα παιχνίδια τους και το οποίο προέρχεται από την ανακάλυψη κρυμμένων στοιχείων και τη δημιουργική παραβίαση των κανόνων που διέπουν την επικοινωνία.

Ενδεικτική βιβλιογραφία

Barthes, R. (1979). Μυθολογίες–Μάθημα: εναρκτήρια παράδοση στην έδρα της Φιλολογικής Σημειολογίας της Λογοτεχνίας στο College de France. Αθήνα: Ράππα.

Barthes, R. (1988). Εικόνα–μουσική–κείμενο (Μετ. Γιώργος Σπανός). Αθήνα: Πλέθρον.

Berger, J. (1993). H εικόνα και το βλέμμα. Αθήνα: Οδυσσέας

Bourdieu, P. (1990). The Social Definition of Photography, στο: Photography: A Middle–brow Art, (P. Bourdieu et al, επιμ.). Stanford: Stanford University Press, 73–98.

Downing, D. & Bazargan, S. (eds.). (1991). Image and Ideology. New York: State University of New York Press.

Hutcheon, L. (1989). Text–image border tensions, The Politics of Postmodernism. London: RKP, 118–140.

Kress, G. & Hodge R. (1988). Social Semiotics. Oxford: Polity Press.

Μεταξιώτης, Γ. (2004). Η εικόνα ως εκπαιδευτικό παράδειγμα, στο:  (Τσολάκης Χ. et al., επιμ.) Νεοελληνική Γλώσσα για το Γυμνάσιο, Βιβλίο του Δασκάλου. Aθήνα: ΟΕΔΒ.

Mitchell, W. J. Thomas. (1986). Iconology: Image, Text, Ideology. Chicago: University of Chicago Press.

Mitchell, W. J. Thomas. (1994). Picture Theory: Essays on Verbal and Visual Representation. Chicago: University of Chicago Press.

Paschalidis, G. (1996). Introduction to the Analysis of Photographic Meaning. European Journal for Semiotic Studies, 8: 689-706.

Umberto, E. (1988). Θεωρία Σημειωτικής (μετ. Έφη Καλλιφατίδη). Αθήνα: Γνώση.

Χοντολίδου, Ε. (2001). Εισαγωγή στην έννοια της πολυτροπικότητας, διαθέσιμο στο διαδίκτυο στο: http://www.komvos.edu.gr/periodiko/periodiko1st/thematikes/3/index.htm (ανάσυρση: 20/12/2006)

* Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα “ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ” (www.eleftheria.gr), Αρ. Φύλλου 29.909, σ.16, 15 Απριλίου 2007.


Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 2 other followers

Archives

Twitter Updates

Error: Twitter did not respond. Please wait a few minutes and refresh this page.

Blog Stats

  • 1,399 hits
June 2017
M T W T F S S
« Jan    
 1234
567891011
12131415161718
19202122232425
2627282930  
Follow me on ResearchGate